Bakım Onarım İşlerinde Nanomalzemeler: Mesleki Riskler ve Korunma

From OSHWiki
Jump to: navigation, search

Based on EU OSHA e-facts No 74 of the same title.

Çeviri: İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (AÇSHB), Ankara/Türkiye

Giriş

Nanoteknoloji alanı hızlı bir biçimde gelişmekte ve nanomalzemelerin kullanımı hem günlük hayatımızda hem de iş yerlerimizde daha yaygın hale gelmektedir. Bu, bakım onarım işleri yapan çalışanların daha çoğunun nanomalzemelere maruz kalabileceği anlamına gelmektedir. Devem eden araştırmalara karşın nanoteknoloji alanı, nanomalzemelerin sağlık ve güvenliğe etkileri ile ilgili bilgi üretiminden daha hızlı gelişmektedir. İş sağlığı ve güvenliği (İSG) ile ilişkili soruları gündeme getiren birçok bilinmeyen halen mevcuttur.

Bu makale, çalışanların bakım onarım işleri yaparken nanomalzemelerle nasıl karşılaşabileceklerini açıklamakta ve potansiyel maruziyetlerin engellenmesi için ne yapılması gerektiği hakkında bilgi vermektedir.

Bakım Onarım

Düzenli bakım bakım onarım, donanımları, makineleri ve binaları; bunlarla birlikte çalışma ortamını güvenli ve sağlam tutmak için hayati önem arz etmektedir. Bakım onarım işleri birçok farklı sektörde ve iş yeri ortamında yapılan çeşitli faaliyetleri içerir. Tipik olarak parçaların servis hizmetinin verilmesini, tamir edilmesini, incelenmesini, test edilmesini veya değiştirilmesini kapsar ve örneğin, kapalı üretim sistemelerinin açılmasını, filtrelerin değiştirilmesini, boya tabakalarının sökülmesini, püskürtmeyi, ezmeyi, kumlamayı, dolgu malzemesi uygulamayı, boya uygulamayı ve bir elektrik panosunu, gaz hattını veya su hattını tamir etmeyi içerebilir. Bütün iş yerlerinde ve sektörlerde bir derecede bakım onarım yapıldığından dolayı bakım onarım çalışanlarının diğer çalışanlara göre daha geniş bir yelpazedeki zararlı etkenlere mesleki maruziyet yaşamaları daha olasıdır.

Bakım onarım, proaktif – makine arızalarını veya güvensiz iş yeri koşulları oluşmasını engellemek için – veya reaktif donanımları veya bina kısımlarını onarmak için – olabilir. Dolaysısıyla, bakım onarım faaliyetleri çalışanın günlük rutininin bir parçası, örneğin iş günü sonunda sprey tabancasının temizlenmesi ve kontrol edilmesi veya makine ve donanım düzgün çalışmadığında yapılan özel faaliyetler şeklinde olabilir. İnşaat çalışanları için, bakım onarım ana faaliyet olabilir.

Bakım Onarım İşlerinde Nanomalzemeler

Nanoteknolojinin göreceli olarak yeni bir endüstri kolu olmasına rağmen, nanomalzemeler belirli özelliklerinden dolayı daha şimdiden çok sayıda uygulamada kullanılmaktadır. Bu, bakım onarım çalışmaları sırasında nanomalzemelere maruz kalma ihtimalinin artan sayıda sektörde ve iş yerinde dikkate alınması gerektiği anlamına gelir.

Gerçekten de nanomalzeme içeren işlenmiş ürünlerin sayısı arttıkça, çalışanların bu türden daha çok malzemeye bakım onarım yapmaları ve muhtemelen, daha çok nanomalzemeye maruz kalmaları durumu ortaya çıkar. Nanomalzeme içeren bu tür ürünlere dair örnekler arasında otomobiller, düşük dönme dirençli tekerlekler, elektrikli ve elektronik cihazlar, yüksek güçlü şarj edilebilir batarya sitemleri gibi enerji üretim donanımları veya ince filmli akıllı güneş panelleri bulunur. Binaların kendileri de nanomalzeme içerebilirler.

İlaveten, piyasada işlenmiş nanomalzeme içeren bakım onarım amaçlı ürünlerin sayısı gittikçe artmaktadır, örneğin, yağlama yağları, kaplamalar ve yapışkanlar. Eğer uygun koruyucu tedbirler alınmazsa, bunlar da çalışanların maruz kalmalarına sebep olabilir.

İşlenmiş nanomalzemelerin bazı uygulamaları da bakım onarım çalışanlarına İSG açısından büyük faydalar sağlayabilir, örneğin boyanmış yüzeylerdeki çatlakların ve korozyonun tespiti için kullanılan akıllı boyalar. Akıllı boyalar, elektriği ileten karbon nanotüpler içerirler. İletkenlikleri, yüzeydeki bu tür hasarların varlığından etkilenir ve dolayısıyla bu boyalar mikroskobik yapısal problemlerin uzaktan tespiti için kullanılabilir, örneğin köprülerde ve rüzgâr türbinlerinde kullanılarak yüksekte çalışma gerekliliği ortadan kaldırılabilir.

Bakım onarım yapan işçilere yönelik nanomalzeme kaynaklı riskler

Nanomalzemeler birçok fayda sağlamalarına rağmen bazıları insan sağlığına ve güvenliğine zarar verebilir [1][2][3] ve bakım onarım çalışanlarını riske sokabilir.

Zararlar ve maruz kalım yolları

Güvenliğe yönelik zararlar, bazı nanotozların (toz halinde nanomalzemeler), özellikle de metal nanotozların, yüksek derecede patlayıcılıklarından, parlayıcılıklarından ve katalitik potansiyellerinden kaynaklanabilir.

Makro düzeydeki malzeme toksik etkiye sahip olmasa bile nano boyuttaki aynı malzeme geniş bir potansiyel toksisite yelpazesine sahip olabilir. Bu, esas olarak küçük boyutlarından kaynaklanmaktadır ancak aynı zamanda parçacık şekline, kimyasal yapıya, yüzey durumuna (örn., yüzey alanı, yüzey işlevlendirilmesi, yüzeye yapılan işlem), topaklanma/yığınlaşma durumuna da bağlıdır.[2] [3]

Normal çevre şartları altında nanomalzemeler 100 nm’den büyük yığınlar veya topaklar oluşturabilirler ve böylelikle nano’ya özgü niteliklerini değiştirebilirler (ama her seferinde kaybetmezler). Fakat, nanomalzemeler zayıf bağlı yığınlardan ve belirli koşullar altında güçlü bağlı yığınlardan bile tekrar dışarı salınabilirler. Bu olayın bu tür yığınların veya topakların solunmasının ardından akciğer sıvısında gerçekleşebilip gerçekleşemeyeceği araştırılmaktadır [2] [3]. Dolayısıyla, nanomalzeme içeren yığınlar ve topaklar iş yeri risk değerlendirmesinde dikkate alınmalıdır.

Nanomalzemelerin vücuda girişini takip eden iç maruz kalım mekanizması, daha ileri düzeyde absorbsiyon, dağılım ve metabolizma faaliyeti içerebilir. Örneğin, bazı nanomalzemelere akciğerde, karaciğerde, kalpte, üreme organlarında, fetüste, beyinde dalakta, iskelette ve yumuşak dokularda rastlanmıştır [4]. Nanomalzemelerin biyolojik birikimleri ve hücrelerden ve organlardan temizlenme mekanizmaları hakkında cevabı tam bulunmamış sorular mevcuttur. İlave bir husus ise nanomalzemelerin kendisinin toksik olmamasına rağmen bir Truva atı olarak davranabilmesi yani daha toksik bir maddenin kendisini bu nanomalzemeye bağlayarak vücudun hücrelerine ve organlarına giriş sağlayabilmesidir [4].

Nanomalzemelerin en önemli etkilerine akciğerlerde rastlanmış olup bu etkiler arasında iltihaplanma, doku hasarı, oksidasyon baskısı, kronik toksisite, sitotoksisite, fibroz ve tümör oluşumu bulunuyordu. Bazı nanomalzemeler kardiyovasküler sistemi de etkileyebilirler. Sanayi ürünü nanomalzemelerin zararlılık potansiyeli taşıyan özellikleri devam eden birçok araştırmanın konusudur[2] [3].

Çalışanların maruz kalabileceği nanomalzemelere ve bunların sağlık etkileri Tablo 1’de gösterilmiştir. Bu nanomalzemeler, boyalarda, dezenfektanlarda, temizlik malzemelerinde veya bakım bakım onarım işlerinde kullanılan diğer ürünlerde bulundukları için bakım onarım çalışanları için özel önem arz etmektedirler.


Tablo 1: Bakım onarım çalışanlarının maruz kalabilecekleri nanomalzemelere ve bunların potansiyel sağlık etkilerine dair örnekler.

İş yerlerinde nanomalzemelere maruz kalmanın üç yolu vardır [1] [2] [4] [5][6] [7].

  • Solunum iş yerinde nanomalzemelere maruz kalmanın en yaygın yoludur. Solunan nano malzemeler, şekillerine ve boyutlarına bağlı olarak solunum yolunda ve akciğerde birikebilirler. Solunan bazı nanomalzemelerin burun yoluyla beyine ulaştıkları da tespit edilmiştir.
  • Yutma, kirli yüzeyler üzerinden kasti olmayan elden ağza aktarım veya kirli suyun veya gıdanın yutulması yoluyla meydana gelebilir. Yutma, solunan parçacıkların solunum yolundan mukosilier yükseltme yoluyla temizlenmesi ile oluşan sıvının yutulması nedeniyle gerçekleşebilir. Yutulan bazı nanomalzemeler bağırsak epitelinden geçip kan akışına karışarak başka organlara ve dokulara ulaşabilirler.
  • Deri yoluyla giriş halen araştırılmaktadır [1] [6]. Bütünlüğü bozulmamış derinin nanomalzemelerin alımını engelleyen iyi bir bariyer olduğu görülmektedir [8]. Hasarlı derinin daha az etkinlikte olduğu görülmektedir fakat alım miktarının solunumla alım miktarına kıyasla daha az olması muhtemeldir [8]. Ancak, buna bağlı olmaksızın, deriyle temas önlenmeli ve kontrol altına alınmalıdır.

Dolayısıyla, maruz kalım potansiyeli ana olarak nanomalzemelerin havaya karışma oranı ile doğru orantılıdır; bu nedenle toz hali veya spreyler, sıvıdaki, macundaki, granüllü malzemedeki veya kompozitteki süspansiyonlara kıyasla daha çok risk potansiyeli taşırlar. Benzer şekilde, sıvılardaki nanomalzemeler, polimer matrisindeki gibi bağlı veya sabit nanomalzemelere kıyasla daha çok risk potansiyeli taşırlar [9].

Nanomalzemelere maruz kalım riski taşıyan bakım onarım faaliyetleri

Bakım onarım çalışanları aşağıdaki durumlarda sanayi ürünü nanomalzemelere maruz kalabilirler:

  • Nanomalzeme içeren bakım onarım ürünlerinin kullanılması
  • Nanomalzeme içeren kurulumların bakım onarımını yaparken; örneğin, nanomalzemelerin veya nanomalzeme içeren ürünlerin işlendiği bir üretim hattının bakım onarımını yapmaları ve bu esnada nanomalzemelerin örneğin bakım onarımı yapılan kurulum üzerinde birikmiş olması.
  • Bakım onarım sürecinin kendisinin nanomalzeme ortaya çıkartması, örneğin, taşlama veya parlatma.

Tablo 2, bakım onarım çalışanlarının kullanabileceği, elden geçirebileceği veya işleyebileceği ve işlerini yaparken maruz kalabilecekleri nanomalzemeleri içeren ürünlere dair örnekler sunmaktadır.

Tablo 2: Nanomalzeme içeren ve bakım onarımda kullanılan malzeme örnekleri

Çalışanların nanomalzemelere maruz kalmaları ile sonuçlanabilecek bazı bakım onarım faaliyetleri arasında şunlar bulunmaktadır:

  • Nanomalzeme içeren sıvı ürünlerin kullanımı
    • Korumasız deriden deri yoluyla maruziyete sebep olabilecek şekilde sıvı ürünlerden faydalanma (örneğin, yağlama yağları, boyalar, kaplamalar, yapışkanlar) veya dökülenlerin temizlenmesi;
    • Bazı şartlar altında bakım onarım faaliyetleri sıvı ürünlerin hazırlanmasını gerektirirler ve bu da yüksek derecede karıştırma içeren, dolayısıyla solunabilecek (ve sonrasında kısmen yutulabilecek) veya korumasız deride birikebilecek ve dermal maruziyete neden olabilecek aerosoller meydana getirebilen dökme veya karışım hazırlama işlemleri içerebilir;
    • Örneğin bir nanokaplamanın veya nanoboyanın spreylenmesi solunuma, yutmaya veya deri yoluyla maruziyete yol açabilir;
    • Yanabilir sıvı nanomalzemelerin spreylenmesi yangın veya patlama riskini de artırır.
  • Nanomalzeme tozlarının kullanımı:
    • Bakım onarım faaliyetlerinde gerekli olan ürünleri hazırlamak için nanomalzeme içeren tozların işlenmesi (örneğin, tartma, boşaltma veya harmanlama), havada asılı nanomalzemeler meydana getirebilir ve bu da nanomalzemelere deri yoluyla maruziyete, bunların solunmasına veya yutulmasına neden olabilir.
  • Bağlı veya sabit nanoyapıların kullanımı (polimer matrisi):
    • Yapıya hasar verebilecek makinede işleme, kumlama, delme veya diğer faaliyetler, havaya nanoparçacıklar salınmasıyla sonuçlanabilir ve bu da nanomalzemelerin deriden geçmesine, solunmasına veya yutulmasına neden olabilir. Aşındırılan malzemedeki nanomalzemenin havaya yayılan parçacıkların ana kısmını oluşturması kesinlik arz etmez, çünkü bu parçacıklar işlem sırasında oluşan diğer aerosol içerisindeki diğer parçacıklara yapışabilirler; ancak, bir kez solunduklarında bu bağlı parçacıkların bağımsız hale gelmeleri ve bu nedenle vücuda yayılmaları mümkündür.
  • Nanomalzeme veya nanomalzeme içeren ürün üretmek için kullanılan donanımın bakım onarımı:
    • Bazı durumlarda kazaen olmakla beraber nanomalzeme yayabilirler, bunun da deri, solunum veya yutma yoluyla maruziyet riski oluşturma potansiyeli vardır.
  • Nanomalzemeleri yakalama amaçlı toz toplama sistemlerinin temizlenmesi:
    • Çalışanları yüksek derecede yoğunlaşmış, birikmiş veya havada asılı hale gelmiş nano malzemelere maruz bırakabilir ve deri, solunum veya yutma yoluyla maruz kalım ile sonuçlanabilir.
  • Dökülen nanomalzemelerin temizlenmesi:
    • Deri, solunum veya yutma yoluyla maruziyete yol açabilir.
  • Nanomalzeme içeren atık malzemelerin taşınması ve bertarafı:
    • Deri, solunum veya yutma yoluyla maruziyete yol açabilir.

İlaveten, nanotozların havaya dağılımı patlama veya yangın riskini artırır.

Maruziyet seviyesi, gerekli kontrol önlemleri olmaksızın dar alanlarda, örneğin tanklarda, çalışma yapılması halinde artacaktır.

Önleme

89/391/EEC [10] No’lu AB direktifine göre işverenler periyodik olarak risk değerlendirmesi yapmalı ve uygun önleyici tedbirleri almalıdırlar. Bu, işyerinde var olan nanomalzeme kaynaklı riskler için de geçerlidir. İlaveten, kimyasal maddelerle ilgili 98/24/EC Direktifi [11], çalışma ortamındaki maddelerden kaynaklanan risklerin yönetimi hakkında daha sıkı hükümler getirir, nanomalzemeler de bu direktifteki ‘maddeler’ tanımının içerisinde yer almaktadır. Buna ek olarak, eğer bir nanomalzeme veya aynı bileşime sahip bir makro boyutlu malzeme kanserojen veya mutajen ise, iş yerlerindeki kanserojen ve mutajen maddeler hakkındaki 2004/37/EC direktifine [12], uyum esastır. Her şart altında, ulusal mevzuat daha sıkı şartlar içerebilir ve mutlaka göz önüne alınmalıdır.

Nanomalzemeler kimyasal madde olarak değerlendirildikleri için REACH (Kimyasalların Kaydı ve Onaylanması) düzenlemeleri [13] ve CLP (Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması ve Etiketlenmesi) düzelmemeleri de [14] nanomalzemeler için geçerlidir.

Bakım onarım çalışmalarında nanomalzeme risklerinin önlenmesi önündeki zorluklar

Nano malzemelerin iş yeri risk değerlendirmesini yapmak genelde aşağıdakilerle bağlantılı kısıtlılıklar nedeniyle zorlayıcı olabilir:

1. Nanomalzemelerin zararlı özellikleri hakkında kısıtlı bilgi;

2. Nanomalzemeleri ve yayılım kaynaklarını tespit etmeye ve bunlarla beraber maruziyet seviyelerini ölçmeye yönelik metot ve cihazlardaki kısıtlılıklar;

3. Nanomalzemelerin varlığı ve özellikle de nanomalzemelerin veya nanomalzeme içeren ürünlerin kullanıldığı karışımlardaki ve eşyalardaki ve bununla birlikte kullanıcıya giden zincirdeki varlığı hakkında bilgi bulunmaması

İş yerlerinde zararlı maddelerin risklerinden korunmak için önemli bir bilgi aracı olan Güvenlik Bilgi Formları (SDS’ler), genellikle, nanomalzemelerin varlığı ve özellikleri, çalışanlara yönelik riskleri ve önleme tedbirleri hakkında az bilgi içerirler veya hiç bilgi içermezler [15] [16] [17]. Bu, tedarik ve iş sözleşmesi zincirinin altlarına doğru bilhassa problemlidir. Örneğin, inşaatlardaki çalışanların ve işverenlerin %75’i işyerlerinde nanomalzemelerin var olduğunun farkında değildir [35]. Dolayısıyla, firmaların ilave bilgi almak için tedarikçilerle iletişime geçmeleri önerilmektedir. Nanomalzeme içeren ticari ürünleri tanımlayan bir dizi faydalı veri tabanı da mevcuttur [36-38]. REACH Ek 2’deki değişikliklere ek olarak SDS’lere dair yasal çerçevenin ve bununla beraber nanomalzemelerin özelliklerinin nasıl ele alınması gerektiği hakkında daha çok bilgi veren SDS’ler hakkında Avrupa Kimyasallar Ajansı’nın (ECHA) yapacağı rehberliğinin SDS’lerde [40] bulunan bilginin niteliğini artıracağı beklenmektedir.

Hali hazırda nanomalzemelerin risklerini yönetmeye yardımcı olan rehberlik araçları vardır. Ancak, nanomalzemelerin risklerini yönetmek ve çalışanları bakım onarım işleriyle ilgili olarak korumak için özel ilave zorluklar olabilir.

Bakım onarım işinin alt yükleniciye verilmesi yaygındır. Yükleniciler genellikle işlerini alışkın olmadıkları tesislerde yaparlar ve yeterli derecede bilgilendirilmemişlerse farkında bile olmadan nanomalzemelere maruz kalabilirler. Makinelerde (örneğin, nanomalzemelerin veya nano malzeme içeren ürünlerin kullanıldığı veya işlendiği), donanımlarda (örneğin, egzoz çıkartma sistemleri), veya binalarda (nanomalzeme içeren boyalarla boyanmış yüzeyler) mevcut olabilecek nanomalzemeler hakkında bilgi yokluğu riskleri düzgün şekilde değerlendirmeyi ve önlemeyi zorlaştırmaktadır. Bu durumlar, çoğunlukla kötü planlanmış faaliyetlerin, kötü iş organizasyonunun ve tedarik zincirinin üstünden altına kötü iletişimin sonuçlarıdır.

Diğer bir zorluk, bakım onarım durumlarının sıklıkla donanımların normal dışı işletme hallerini ve kullanımlarını içermesi ile bağlantılıdır. Risk kontrol önlemleri, bazı durumlarda yapılan bakım onarım işi nedeniyle, örneğin, nanomalzeme üreten veya işleyen bir makineye erişimini sağlamak için kapalı bir sistem açıldığında veya bakım onarımı yapılan cihaz önlemeye yönelik teknik cihazın kendisi olduğunda devre dışı bırakılmaktadır. Nanomalzemelerden kaynaklanan İSG risklerinin önlenmesine yönelik prensipler genellikle normal işletme koşullarını ele almaktadırlar ancak bakım onarım işleri sırasındaki bu ‘normal dışı’ işletme koşulları altında çalışanların maruziyetleri önemli ölçüde farklı olabilir. Eğer bakım onarım sırasında uygun koruyucu tedbirler yerine getirilmezse tabi ki bu bakım onarım çalışanlarını riske atacaktır fakat aynı zamanda müşteri firmanın çalışanlarını da riske atacaktır.

Bakım onarım işleri planlanıp yapılmadan (alt yükleniciye verilmeden) önce nanomalzemelerle ilgili potansiyel mesleki riskler düzgün bir şekilde belirlenmeli, değerlendirilmeli ve ilgili taraflara iletilmelidir [18]. Bakım onarım çalışanlarına bakım onarım işi yapmak durumunda oldukları iş yeriyle ilgili diğer zararlı etkenlerin yanı sıra kullanılan, ele alınan veya işlenen nanomalzemelerin varlığı, nitelikleri ve muhtemel riskleri ile korunma önlemleri hakkında bilgi verilmesi önemlidir. Çalışanlara yönelik uygun eğitimlerin ve çalışma talimatlarının varlığı da çok önemlidir.

Korunma önlemleri

Korunma önlemlerinin seçimi, iş yeri risk değerlendirmesini baz almalıdır ve kontrol kontrol önlemleri hiyerarşisini takip ederek kullanmamaya veya ikame etmeye öncelik vermeli, bunu sırasıyla kaynağında alınacak teknik önlemler, idari önlemler ve son çare olarak kişisel koruyucu donanımlar takip etmelidir. Nanomalzemelerin riskleri hakkında belirsizlik olması durumunda maruz kalımdan kaçınılmasını sağlayacak yüksek derecede önleyici tedbirler seçilmelidir.

Kullanmama ve ikame etme

Bakım onarım işlerinin gerçekleştirileceği firma ile birlikte nanomalzemelerin kullanılmamasına veya ikame edilmesine dair imkanlar araştırılmalıdır. Eğer bakım onarım işleri özel nano niteliklerinden dolayı nanomalzemelerin ortaya çıkartıldıkları veya kullanıldıkları iş yerlerinde gerçekleşecekse kullanmama veya ikame etme seçenekler arasında olmayabilir. Ancak, bir taraftaki istenen özellikler ve etkiler ile diğer taraftaki riskler her zaman akılda tutulmalı ve kullanmamaya veya ikame etmeye yönelik kapsamlı değerlendirme yapılmalıdır. Örneğin temizleme ve tamir için kullanılan ürünlerde nanomalzeme bulunması durumunda bunların daha az zararlı çeşitleri olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Her şart alıntında, havada asılı hale gelebilecek her türlü nanomalzeme türü (tozlar gibi) çözelti haline getirilmiş veya sıvı tür nanomalzeme ile veya katı malzemeye bağlı granüllü veya macunsu nanomalzeme ile ikame edilmelidir ve mümkün olan her yerde tozların kullanımından kaçınılmalıdır.

Nanomalzemenin zararlı davranışını malzeme üzerinde oynama yaparak da değiştirmek mümkün olabilir, örneğin tozluluğunu, çözünürlüğünü ve diğer özelliklerini ayarlamak için nano malzemeye kaplama yapılabilir.

Stoffenmanager [19] veya GISBAU [20] gibi ağ tabanlı bu işe özel bilgi araçları, ikame seçeneklerini belirlemek için kullanılabilir.

Mühendislik tedbirleri

Teknik önleme tedbirleri, nanomalzemelerin çıkış kaynağında uygulanmalıdır. Kaynağında alınacak en etkili mühendislik tedbiri kapalı sistemler veya kapalı tesisatlar kullanılarak önlemedir. Kapalı sistem altına almanın uygulanabilir olmadığı yerlerde, yüksek verimli parçacık hava filtresi (HEPA) veya ultra düşük geçişli hava filtresi (ULPA) içeren lokal havalandırma sistemleri de nanomalzemeleri kaynağında yakalama konusunda etkindirler.

Ancak, bazı durumlarda bakım onarım işinin kendisi bu teknik kontrollerin denetlenmesini ve tamir edilmesini içerebilir ve dolayısıyla bu mühendislik kontrollerinin önleyici işlevleri devre dışı kalabilir. Örneğini bir nanomalzeme üretim kabı (normalde kapalı sistemdir) bakım için açıldığında ve dolayısıyla havalandırma sistemi durdurulduğunda bakım onarım çalışanı kişisel koruyucu donanıma güvenmek zorunda kalır (bakınız: aşağısı).

Lokal (taşınabilir) havalandırma sistemleri bakım onarım sırasında çalışanları korumak için bilhassa faydalı olabilirler; örneğin parçacık oluşumu ile sonuçlanan bir işlem olan boyaların yüzeylerden kaldırılması işlemi sarsında. Lokal havalandırmanın nanomalzeme varlığındaki toplayıcılık etkinliği kalın malzeme varlığındakinden daha az değildir. Taşınabilir havalandırma sistemleri kullanılırken çalışanların solunum bölgeleri potansiyel nanomalzeme salınımı ile havanın dışarı atılma yeri arasındaki hava akımı içerisinde olmamalıdır.

Nanomalzemelere maruziyeti kontrol altına almak için kullanılan havalandırma sistemleri son filtresi HEPA (H14) veya ULPA olan çok aşamalı filtre sistemlerine sahip olmalıdırlar. Filtre malzemelerinin nanoparçacıklar ve aerosoller için etkinliğine dair yapılan araştırmalar, çoğu durumda, cam yünü ve elektret filtrelerin genelde aerosoller ve nanomalzemeler için etkin olduğunu göstermiştir.

İdari tedbirler

İdari tedbirler, korunmada önemli bir rol oynarlar. Bakım onarım konumlarının ve işlerinin çok çeşitli olmasına bağlı olarak süreçlerin doğru planlanması ve idari tedbirler hayati önem arz ederler. Bunlara arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

  • Nanomalzemelerin (bakım onarım ürünlerinden veya bakım onarımı yapılacak nesnelerden) salınabileceği bakım onarım çalışmalarının yapılması için özel yerler tahsis edilmesi. Bu alanlar, diğer işyerlerinden örneğin duvarlarla izole edilmeli veya ayrılmalı ayrıca işaretlerle açıkça belirtilmelidir.
  • Potansiyel risk altında olan çalışanların sayısının ve maruziyet süresinin asgari düzeye çekilmesi.
  • İşi olmayan personelin bakım onarım alanına girişinin engellenmesi, örneğin işaretler konularak veya alanın etrafına şerit çekilerek.
  • Nanomalzemelerin kullanıldığı veya elden geçirildiği çalışma alanının düzenli olarak temizlenmesi (ıslak silme).
  • Havadaki konsantrasyon seviyesinin, örneğin nanomalzemelerin elden geçirilmesinin olmadığı zamanlardaki arka plan konsantrasyonu ile kıyaslı olarak sürekli izlenmesi

Şu anda nanomalzeme içeren iş yerlerinin veya kapların işaretlenmesi için kullanılacak güvenlik işaretleri hakkında standart bir yaklaşım bulunmadığından dolayı özenli bir yaklaşım sergilenerek maddelerin ve karışımların sınıflandırılması, işaretlenmesi ve paketlenmesi hakkında AB Yönetmeliğinde (CLP) [14] mevcut olan risk ve güvenlik sözcük öbekleri ile birlikte uyarı işaretleri kullanılması ve böylelikle nanomalzemelerin kullanımından ve elden geçirilmesinden kaynaklanan fiili veya potansiyel riskler hakkında münasip miktarda, amacına uygun ve konuya özgü bilginin sunulması tavsiye edilmektedir.

Bakım onarım süreçleri, nanomalzemelerin var olup olmamasından bağımsız olarak geçerli olan bazı genel prensipleri hayata geçirmelidirler:

  • Bakım onarım çalışmaların planlanmasında risk değerlendirmesi temel olarak benimsenmeli ve çalışanların planlamaya katılımı sağlanmalıdır. Eğer bakım onarım işleri toksisitesi veya davranışı bilinmeyen nanomalzemeler bulunan iş yerlerinde gerçekleşiyorsa bu durum dikkate alınmalıdır. Risk değerlendirmesinde öncelik, sadece bilinen risklere değil zararlılık ve maruziyet bilgisinin olmadığı, eksik olduğu veya kesin olmadığı işyerlerinde nanomalzemelerin değerlendirilmesine ve yönetilmesine de verilmelidir.
  • Bakım onarım işlerinin taahhüt edilmesi ve uygulanması için uygun miktarda bir zaman planlara yansıtılarak zaman baskısından kaçınılmalıdır.
  • Bakım onarım çalışanlarının işlerini doğru güvenli bir şekilde yapabileceklerini ve kendilerini nanomalzeme yayılımlarına maruz kalmaktan koruyabileceklerini teminat altına almak için gerekli eğitimler verilmelidir.
  • Bütün bakım onarım çalışanlarına bakım onarım talimatları ve bilgileri her zaman verilmelidir; özellikle de çalışanlarla sadece bu iş için sözleşme yapıldığında ve/veya çalışanlar genel olarak kimyasallardan ve özel olarak nanomalzemelerden kaynaklanan riskleri daha önceden tanımamışlarsa. Bu bilgiye iş yeri talimatlarında da yer verilmelidir.
  • Nanomalzemelere yönelik risklerden kaçınılmasında önleyici bir yaklaşım kullanılarak bütün önleyici tedbirlerin önleme hiyerarşisine uygun olarak alınması yoluyla nanomalzemelerin yayılmasının önlenmesi amaçlanmalıdır.
  • Bakım onarım işleri bittikten sonra iş yeri temizlenmeli ve bütün bakım onarım süreci yazılı hale getirilmelidir.

Bakım onarım çalışmaları sırasında zararlı nanomalzemelere maruz kalan çalışanlar maruziyet durumlarının ayrıntılı olarak yazılması suretiyle sağlık gözetimi süreçlerine dahil edilmelidirler.

Kişisel Koruyucu Donanım

Maruziyet yukarıda değinilen tedbirler ile yeterince etkili düzeyde azaltılamadığında kişisel koruyucu donanım (KKD) son çare olarak kullanılmalıdır. Eğer risk değerlendirmesinde KKD’nin gerekli olduğu belirlenirse bir KKD programı tasarlanmalıdır. İyi bir KKD programı şu ögeleri içerecektir:

  • uygun KKD’nin seçilmesi,
  • kişiye uyumluluk,
  • eğitim ve KKD’lerin bakımı.

Nanomalzemelere karşı koruyucu donanımla ilgili tavsiyeler, şu anda, tozlara veya aerosollere veya ilgili maruziyet türüne göre deriden maruziyete karşı koruyan koruyucu donanım ile aynıdır [21]. Bu koruyucu önlemlerin nanomalzemeler için de aynı derecede etkili oldukları düşünülmektedir. KKD’nin münasip derecede koruma sağladığından ve uygun biçimde kullanılabildiğinden emin olmak için KKD kullanıcısının çalışma hızı ve sağlık durumu değerlendirmeye alınmalıdır. KKD üzerinde yapılan denemeler, kullanıcılarının KKD takılı halde işlerini güvenli bir biçimde yapabildiklerini ve bununla birlikte KKD’nin diğer ekipmanları (örneğin, gözlük) ve aletleri gerektiği gibi kullanmaya izin verdiğini teminat altına almalıdır. KKD’nin koruyuculuk seviyesinin diğer KKD kümeleri ile birlikte kullanıldığında azaldığını akılda tutamak gerekir. Ayrıca, nanomalzeme harici diğer zararlı etkenler araya girerek KKD’nin etkinliğini azaltabilir. Dolayısıyla, KKD seçerken işyerindeki tüm zararlı etkenler dikkate alınmalıdır. Bütün KKD’ler CE işaretli olmalı ve herhangi bir oynama yapılmaksızın üreticinin talimatlarına göre kullanılmalıdır. Bakım onarım çalışanlarının bakım onarım işlerinin yapıldığı yerlerde iş yerindeki normal işleyiş sırasında gerekli olmayan KKD’leri takmaları gerekebilir. Eğer, örneğin, nanomalzeme içeren bir üretim kabı açılırsa, çalışan nanomalzemenin solunmasını önlemek için dışardan hava beslemeli bir solunum koruyucu takmalıdır. Normal işleyiş sırasında kap kapalı kalmaktadır ve solunum cihazına ihtiyaç yoktur.

Solunum Koruma

Havada asılı nanomalzemelere maruziyetten daha önce değinilen koruyucu önlemler ile kaçınılamazsa, bu tür maruziyete yönelik olarak uygun solunum koruyucunun kullanılması tavsiye edilir. Bunlar, P3/FFP3 veya P2/FFP2 filtreli tam veya yarım yüz maskeleri, hava üfleyici ve başlıkla beraber parçacık süzücü sistemler (TH2p veya MHP3), veya hava üfleyici ve tam veya yarım yüz maskesi ile beraber parçacık süzücü sistemler (TM2P and TM3P) olabilir [22].

HEPA fitrelerin, solunum kartuşlarının ve lifli filtreleme malzemeleri içeren maskelerin nanomalzemeler için etkili oldukları düşünülmektedir.

Solunum koruma cihazının seçimi (SKC) aşağıdakilere bağlı olacaktır:

  • Havada asılı malzemenin türü, boyutu ve derişimi;
  • SKC için atanmış olan koruma faktörü (filtreleme etkinliği ile yüze uyum sızdırmazlığını birleştiren);
  • Çalışma koşulları.

Solunum cihazlarının filtrasyon etkinliği ve filtreleri KKD’yi değerlendirmede önemli bir etkendir. Yüze uyum, yıpranma süresi ve KKD’ye düzenli bakım yapılıp yapılmadığı gibi diğer etkenler de maruziyetin azaltılmasını etkileyebilir. Filtreli yarım yüz maskeleri ile ilgili olarak, maske ile yüz arasında uygun sızdırmazlık olmamasının çok sık rastlanan bir risk faktörü olduğu gösterilmiştir [21]. Maruziyetin azaltılması, her zaman, bazı AB ülkelerinde solunum cihazı etkenleri olarak adlandırılan bir birleşim olan filtre etkinliği ile solunum cihazının kullanım özelliklerinin birleşimi olarak ele alınmalıdır.

Solunum cihazının gözleri kapatmadığı durumlarda, göz koruması da (sıkı oturan güvenlik gözlükleri) kullanılmalıdır.

Koruyucu kıyafetler

Yüksek yoğunluklu polietilen gibi dokuma olmayan kumaşlar (hava geçirmez malzemeler) dokuma kumaşlara tercih edilmelidir. Pamuklu mamullerden yapılmış koruyucu kıyafetlerden kaçınılması tavsiye edilmektedir [21].

Tulum gibi yeniden kullanılabilir tulum şeklinde koruyucu kıyafetler kullanılıyorsa düzenli yıkama ve ikincil maruziyeti önleme için planlama yapılmalıdır. Temiz tulumların ve diğer koruyucu kıyafetlerin giyilmesi ve kirlilerin çıkartılması için bireyleri veya genel olarak işyerini kirletmeyecek şekilde planlama yapılmalıdır.

Eldivenler

Çalışanlar, kullandıkları malzemeden veya bakım onarımını yaptıkları nesnelerden ve malzemelerden dolayı sürekli olarak nanomalzemelerle direkt temas halinde oldukları için bakım onarım çalışmaları sırasında eldivenler özel önem arz ederler. Genel olarak kimyasallar için olduğu gibi, koruyucu malzemelerin etkinliği nanomalzemelerin özelliklerine bağlıdır. Tedarikçilerin nanomalzemeye özel tavsiyeleri, örneğin SDS’den gelen, dikkate alınmalıdır. Titanyum dioksit ve platin parçacıklar için nitirlin, lateksin ve neoprenin etkili olduğu bulunmuştur [21]. Eldiven malzemesinin kalınlığı, nanomalzemenin difüzyon hızının ortaya çıkmasında ana bir etkendir. Dolayısıyla, aynı anda iki çift eldivenin kullanılması tavsiye edilir [23].

Ancak bu, eldivenlerin sıvıların veya kolloidlerin elden geçirilmesi sırasındaki etkinlikleri hakkında peşin bir hüküm oluşturmaz. Eldivenlerin etkinliğinin nanomalzemenin işyerinde var olan belirli bir nanomalzemenin şekline (toz, sıvı, vb.) göre eldiven tedarikçisi ile beraber özel olarak kontrol edilmelidir.

Yangın ve/veya patlamanın önlenmesi

Küçük boyutlarından dolayı toz halindeki nanomalzemeler patlama riski arz edebilirken aynı malzemenin büyük parçalı biçimi arz etmeyebilir [24]. Dolayısıyla, nanotozlar ile iş yapılırken veya bunlar üretilirken, ezme, kumlama veya nanomalzeme içeren malzemenin kumlanması ve parlatılması gibi işlerde, dikkat edilmelidir.

Toz halindeki nanomalzemelere yönelik önleyici tedbirler büyük çoğunlukla diğer herhangi bir patlayıcı ve yanıcı kalın malzemeye ve toz bulutuna yönelik olanlarla aynıdır ve patla  patlayıcı ortamlardan dolayı potansiyel risk altında olan çalışanların sağlık ve güvenliklerinin geliştirilmesi hakkında 99/92/EC no’lu Direktifteki gereklilikleri takip etmelidir. Bu önlemler şunları içermelidir:

  • Mümkün olduğu hallerde, yapılan işlemler Ex alanlarla sınırlı tutulmalı ve inert ortamlarda gerçekleştirilmelidir.
  • İş yerinin ıslatılması yoluyla malzemeler çözelti haline geçirilmelidir (tozların bastırılması).
  • Düşük kıvılcımlı donanım ve elektrostatik şarjı kolaylaştıran diğer tutuşma kaynaklarının ve şartlarının iş yerinde olmaması sağlanmalıdır; bunlar yerine, mümkün olduğunda, içsel olarak güvenli donanımlar (düşük akım ve voltaj ile çalışan sinyal ve kontrol devreleri) kullanılmalıdır.
  • Toz tabakaları, ıslak temizleme yoluyla ortadan kaldırılmalıdır.
  • İş yerlerinde depolanan patlatıcı ve yanıcı malzemeler asgari miktara indirilmelidir. Anti-statik örtüler kullanılabilir.

Önleyici tedbirlerin etkinliğinin değerlendirilmesi

Risk değerlendirmesi periyodik olarak gözden geçirilmeli ve risk yönetimi tedbirleri etkinlikleri açısından periyodik olarak kontrol edilmeli ve gözden geçirilmelidir. Bu, temiz tezgahlar veya laminar akışlı kabinler gibi tüm koruyucu donanımların düzgün çalıtıklarından emin olunmasını ve tüm havalandırma donanımlarının ve ilgili filtreleme sistemelerinin düzneli olarak incelenmesi anlamına gelir.

İlaveten, bir risk azaltıcı tedbirin etkinliği, havadaki nanomalzemelerin tedbirden önce ve tedbirden sonraki konsantrasyonunun tespit edilmesi yoluyla değerlendirilebilir. Risk yönetimi tedbirlerinin uygulandığı durumdaki maruziyet seviyeleri, hiçbir üretilmiş nanomalzeme kaynağı olmayan durumdaki arka plan konsantrasyonuna kıyasla önemli ölçüde değişiklik göstermemelidir. Duman testi ve/veya kontrol hızı ölçümleri gibi diğer dolaylı ölçümler de teknik önleyici tedbirlerin etkinliğini değerlendirmek için uygulanabilir. Gelecekte nanomalzemeler için mesleki maruziyet sınır değerleri (MMSD) [25] geliştirilebilir; ancak, iş yeri risk yönetiminin ana hedefi maruziyetin asgariye indirilmesi olmalıdır, dolayısıyla MMSD’nin altında olmak yeterli değildir.

Daha fazla bilgi için bağlantılar

European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA), Online Case-study Database, 2012. Şurda mevcut: http://osha.europa.eu/en/practical-solutions/case-studies/index_html/practical+solution SearchableText=&is_search_expanded=True&getRemoteLanguage=en&keywords%3Alist=nanotechnology&nace%3Adefault=&multilingual_thesaurus%3Adefault=&submit=Search (erişim 23 Temmuz 2012). Industriegewerkschaft Bergbau, Chemie, Energie (IGBCE), Nanomaterialien - Herausforderung für Arbeits- und Gesundheitsschutz (Nanomaterials a Challenge for Occupational Health and Safety), Hauptvorstand, 2011. Şurda mevcut: http://www.igbce.de/download/15044-15052/2/nanomaterialien.pdf European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA), Safe Maintenance in Practice, 2010. Şurda mevcut: http://osha.europa.eu/en/publications/reports/safe-maintenance-TEWE10003ENC/view European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA), Magazine 12. – Healthy Workplaces. A European Campaign on Safe Maintenance, 2011. Şurda Mevcut: http://osha.europa.eu/en/publications/magazine/12/view European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA), Safe Maintenance for Employers, Safe Workers - Save Money, Facts 89, 2011. Şurda mevcut: https://osha.europa.eu/en/publications/factsheets/89 Health and Safety Executive (HSE), Risk Management of Carbon Nanotubes, Crown, 2009. Şurda mevcut: www.hse.gov.uk/pubns/web38.pdf (erişim sağlandı).

Kaynaklar

  1. 1.0 1.1 1.2 The National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH), Approaches to Safe Nanotechnology - Managing the Health and Safety Concerns Associated with Engineered Nanomaterials, Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, Publication No. 2009–125, 2009. Available at: https://www.cdc.gov/niosh/docs/2009-125/pdfs/2009-125.pdf
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 European Commission (EC), Commission Staff Working Paper: Types and Uses of Nanomaterials, Including Safety Aspects. Accompanying the Communication from the Commission to the European Parliament, the Council and the European Economic and Social Committee on the Second Regulatory Review on Nanomaterials, SWD(2012) 288 final, Brussels, 2012. Available at: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=SWD:2012:0288:FIN:EN:PDF
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 European Agency for Safety and Health at Work (EU–OSHA), Workplace Exposure to Nanoparticles, European Risk Observatory, Literature review, 2009. Available at: http://osha.europa.eu/en/publications/literature_reviews/workplace_exposure_to_nanoparticles
  4. 4.0 4.1 4.2 Senjen, R., “Nanomaterials - Health and Environmental Concerns”, Nanotechnologies in the 21st century, European Environmental Bureau, Issue 2, July 2009. Available at: http://www.eeb.org/?LinkServID=540E4DA2-D449-3BEB-90855B4AE64E8CE6&showMeta=0
  5. Lauterwasser, C., Small Size that Matter: Opportunities and Risks of Nanotechnologies, Report of Allianz Center for Technology & OECD, no date. Available at: http://www.oecd.org/dataoecd/32/1/44108334.pdf
  6. 6.0 6.1 Murashov, V., ‘Occupational exposure to nanomedical applications’, WIREs Nanomed Nanobiotechnol, 2009, 1: pp. 203–213.
  7. Hanson, N., Harris, J., Joseph, L.A., Ramakrishnan, K., Thompson, T., EPA Needs to Manage Nanomaterial Risks More Effectively, U.S. Environmental Protection Agency, Report No. 12-P-0162, 2011. Available at: http://www.epa.gov/oig/reports/2012/20121229-12-P-0162.pdf
  8. 8.0 8.1 Gratieri, T., Schaefer, U.F., Jing, L., Gao, M., Kostka, K.H., Lopez, R.F.V., Schneider, M., ‘Penetration of quantum dot particles through human skin’, Journal of Biomedical Nanotechnology, 2010, 6(5): pp. 586–595.
  9. The National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH), General Safe Practices for Working with Engineered Nanomaterials in Research Laboratories, Department Of Health And Human Services, Publication Number 2012–147, 2012.
  10. Council Directive 89/391/EEC of 12 June 1989 on the introduction of measures to encourage improvements in the safety and health of workers at work, OJ L 183, 29.6.1989. Available at: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31989L0391:EN:NOT
  11. Council Directive 98/24/EC of 7 April 1998 on the protection of the health and safety of workers from the risks related to chemical agents at work (fourteenth individual Directive within the meaning of Article 16(1) of Directive 89/391/EEC), OJ L 131, 5 May 1998. Available at: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1998L0024:20070628:EN:PDF
  12. European Parliament and Council Directive 2004/37/EC on the protection of workers from the risks related to exposure to carcinogens or mutagens at work (sixth individual Directive within the meaning of Article 16(1) Directive 89/391/EEC), OJ L 158, 30 April 2004. Available at: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004L0037R(01):EN:NOT
  13. Regulation (EC) No 1907/2006 of the European Parliament and of the Council of 18 December 2006 concerning the Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals (REACH), establishing a European Chemicals Agency, amending Directive 1999/45/EC and repealing Council Regulation (EEC) No 793/93 and Commission Regulation (EC) No 1488/94 as well as Council Directive 76/769/EEC and Commission Directives 91/155/EEC, 93/67/EEC, 93/105/EC and 2000/21/EC, OJ L 396, 30 December 2006. Available at: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32006R1907:en:NOT
  14. 14.0 14.1 Regulation (EC) No 1272/2008 of the European Parliament and of the Council on classification, labelling and packaging of substances and mixtures on the classification, labelling and packaging of substances and mixtures (CLP Regulation), OJ L 353, 31 December 2008. Available at: http://echa.europa.eu/web/guest/regulations/clp/legislation
  15. Schneider, T., Jansson, A., Jensen, K.A., Kristjansson, V., Luotamo, M., Nygren, O., Skaug, V., Thomassen, Y., Tossavainen, A., Tuomi, T., Walllin, H., ‘Evaluation and control of occupational health risks from nanoparticles’, TemaNord 2007: 581, Nordic Council of Ministers, Copenhagen, 2007. Available at: http://www.norden.org/da/publikationer/publikationer/2007–581/at_download/publicationfile
  16. Borm, P., Houba, R., Linker, F., Good Uses of Nanomaterials in the Netherlands, presented and distributed at Nano4All, 15 October 2008.
  17. SafeWork Australia, An Evaluation of MSDS and Labels associated with the use of Engineered Nanomaterials, 2010. Available at: http://safeworkaustralia.gov.au/AboutSafeWorkAustralia/Whatwedo/Publications/Pages/RP201006EvaluationOfMSDSAndLabels.aspx
  18. Nunes, I.L., The nexus between OSH and subcontracting. Work: A Journal of Prevention, Assessment and Rehabilitation, 2012, 41, supplement 1: pp. 3062–3068.
  19. Dutch Ministry of Social Affairs and Employment, Stoffenmanager 4.5, undated. Available at: https://stoffenmanager.nl/ (Dutch, English and Finnish) (accessed 23 May 2017).
  20. Berufsgenossenschaft der Bauwirtschaft (BG BAU), Gefahrstoff-Informationssystem der BG BAU - GISBAU [Information system on dangerous substances of the BG-BAU]. Available at: http://www.gisbau.de/index.html (accessed 3 December 2012).
  21. 21.0 21.1 21.2 21.3 Golanski, L., Guillot, A., Tardif, F., Are Conventional Protective Devices such as Fibrous Filter Media, Respirator Cartridges, Protective Clothing and Gloves also Efficient for Nanoaerosols?, DR-325/326-200801-1, Nanosafe2, 2008. Available at: http://www.nanosafe.org/home/liblocal/docs/Dissemination%20report/DR1_s.pdf
  22. Hessisches Ministerium für Wirtschaft, Verkehr und Landesentwicklung, ‘Sichere Verwendung von Nanomaterialien in der Lack-und Farbenbranche - Ein Betriebsleitfaden (Safe application of nanomaterials in the paint sector - a guideline)’, Schriftenreihe der Aktionslinie Hessen-Nanotech, Band 11, 2009. Available at: www.hessen-nanotech.de
  23. Klenke, M., First Results for Safe Procedures for Handling Nanoparticles, DR-331 200810–6, Nanosafe2, 2008. Available at: http://www.nanosafe.org/home/liblocal/docs/Dissemination%20report/DR6_s.pdf
  24. Dyrba, B., Explosionsschutz: Handlungsbedarf bei Nanostäuben (Explosion Protection: Need for Action for Nano Dusts), undated. Available at: http://www.arbeitssicherheit.de/de/html/fachbeitraege/anzeigen/337/Explosionsschutz-Nanostaub/ (accessed 3 December 2012).
  25. Institute of Technology (OAWITA), Assessment of the Austrian Academy of Science, 2010. Available at: http://epub.oeaw.ac.at/ita/nanotrust-dossiers/dossier016en.pdf(accessed 10 June 2011).

Contributors

Nazlioglu