Proses Kaynaklı Kontaminantlar

From OSHWiki
Jump to: navigation, search

Martie van Tongeren, Mesleki Tıp Enstitüsü, Edinburgh

Çeviri: İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (AÇSHB), Ankara/Türkiye

Genel Bakış:

Halihazırda, proses kaynaklı bir maddenin resmi ve evrensel olarak kabul edilmiş bir tanımı yoktur.

Proses kaynaklı kirleticiler; yanma prosesleri, aşınma ve / veya fiziksel veya kimyasal olarak bozunan diğer işlemler veya organik maddelerin parçalanması / kompostlanması gibi başlangıç ​​madde/maddelerin değişim proseslerinden kaynaklanan emisyonlar olarak üretilebilir.  Bu tür emisyonlar genellikle süreçler veya faaliyetler tarafından üretilen ve tesadüfen salınan maddelerin karmaşık ve değişken karışımlarıdır (yani maddeler tedarik edilmez veya kasıtlı olarak üretilmez). Başlangıç ​​maddesi, proses koşulları ve uygulanan veya üretilen enerjinin seviyesi ve tipine bağlı olarak fiziksel ve kimyasal bileşimleriyle, gazlar, buharlar, buğular, dumanlar ve / veya parçacıklardan (lifli ve lifsiz) oluşabilirler ve emisyonları azaltmak için kontrol önlemleri uygulanır. İyi bilinen proses kaynaklı kirleticiler arasında kaynak dumanı, dizel motor egzozu, kristal silika tozu ve odun tozu gibi organik tozlar ve endotoksinler gibi mikroorganizmalar bulunur.

Aşağıdaki örnekler proses kaynaklı kirleticiler olarak kabul edilmez:

  • Uçucu maddelerin bir karışımdan buharlaştırılması, çünkü bu durum karışımda mevcut bir maddenin durumunun değişmesi anlamına gelmez.
  • İnce parçacıklar oluşturan öğütme gibi işlemlerin aksine elleçleme ve yükleme, boşaltma ve karıştırma işlemleri ve benzer işlemlerden yayılan parçacıklar yani tozlar maddenin sağlık veya güvenlik üzerindeki etkisini değiştirmez.

Bu örneklerin hiçbirinde, emisyon öncesinde veya sırasında karışımda bulunan maddelerin kimyasal veya fiziksel dönüşümüne neden olan aktivite veya süreç yoktur, buhar basıncı ve tozlanmada farklılıklar olmasına rağmen, salınan malzemelerin nispi bileşimi orijinal sıvı karışım veya toz malzemelerinden farklı olabilir.

Proses Kaynaklı Maddelere Örnekler

Tüm yanma süreçleri yakıta, yanma koşullarına (örn. sıcaklık, oksijen seviyesi) ve tehlikeli maddelerin emisyonunu azaltmak için alınan herhangi bir kontrol önlemine bağlı olarak karmaşık bir gaz, buhar ve katı karışımının üretilmesine neden olacaktır.

Yaygın olarak karşılaşılan örneklerden biri, sıkıştırma ateşleme motorları içindeki dizel yakıtın yanmasından kaynaklanan dizel egzoz dumanlarıdır. Dizel motorlardan kaynaklanan emisyonlar gaz, sıvı ve katı maddelerin karışımının bileşimidir. Münferit bileşenlerin çoğunun kendine özgü toksisitesi ve bazılarının kendilerine atanan maruz kalma limitleri vardır.

Gaz fazı karbon monoksit, azot oksitler, benzen ve formaldehit gibi uçucu organik bileşiklerden oluşur. Parçacık fraksiyonu elementel ve organik karbon, kül, sülfatlar ve metallerden oluşur. Polisiklik aromatik hidrokarbonlar ve nitroarenler, hem gaz hem de partikül faz içerisinde dağılırlar. Dizel motor egzozu, Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından insan üzerinde kanserojen olarak sınıflandırılır[1].

Dizel motor egzozunun tam bileşimi, motorun tipine ve yaşına, yakıtın bileşimine, motorun performansı ve iş çevrimine bağlıdır. Dizel motor emisyonları motor teknolojisindeki değişiklikler (verimlilik iyileştirmek ve emisyonları azaltmak için) ve bileşimdeki değişiklikler nedeniyle zamanla büyük ölçüde (hem niteliksel ve hem niceliksel olarak) değişti. Dizel motor egzozuna maruziyet kaynaklarına motorlu taşıtlar, lokomotifler ve traktör, taşınabilir jeneratörler ve forkliftler gibi dizel motorlu ekipmanlar dahildir.

Metalin ısıtılması, lazer kesilmesi veya lehimlenmesi veya kaynaklanması ile ilgili herhangi bir işlem veya faaliyet yine bir gaz ve partikül madde karışımı içerecek bir duman üretecektir.

Kaynak dumanının bileşimi kaynak işleminin türüne, kaynak çubuğunun ve kaynak yapılacak malzemenin bileşimine bağlıdır. Metal kaynağından çıkan dumanın çoğu kaynak yapılacak alt maddeden daha çok kaynak çubuğundan kaynaklanır. Dumanın bileşimi hakkında bilgi, sarf malzemesiyle birlikte verilen güvenlik bilgi formunda yer almalıdır. Paslanmaz çelik, ve yüksek düzeyde krom, nikel ve manganez içeren diğer özel alaşımlar özellikle yüksek risk taşır. Manuel metal ark (çubuk) kaynağı, MIG ve TIG kaynağı (metal atıl gaz ve tungsten atıl gaz) gibi diğer tekniklerden daha fazla duman üretir. Kaynak en yaygın olarak metalleri birleştirmek için kullanılırken, plastik gibi diğer malzemeler de kaynaklanır ve bu işlemler aynı zamanda kontrol edilmesi gereken zehirli dumanlar da üretebilir. Kaynak dumanlarının sağlık risklerine ilişkin daha kapsamlı bir genel bakış, Toz ve aerosoller - kaynak dumanı makalesinde bulunabilir.

Metal kesimi işleminden kaynaklı oluşan aerosollerin fiziksel ve kimyasal bileşimi metale ve metalin yüzeyine uygulanan herhangi bir ürünün bileşimine bağlıdır. Kaynak ve diğer metal dumanlarına yüksek maruziyet ateş, titreme gibi spesifik olmayan grip semptomları gösteren metal dumanı ateşine neden olabilir.

Maddelerin ısıtılması işlemini içeren diğer prosesler proses kaynaklı kirleticilerin oluşumuna yol açabilir. Örneklerden biri kauçuk dumanıdır. Her biri benzersiz bir kimyasal yapıya sahip doğal ve sentetik olmak üzere çok çeşitli farklı taban kauçukları vardır. Ayrıca, kauçuk ürünlerinin üretimi sırasında, dolgu maddesi, vulkanize edici madde, hızlandırıcı ve inhibitör, antidegradan ve antioksidanlar, plastikleştiriciler vb. olarak geniş bir yelpazede değişik kimyasal maddeler kullanılır. Kauçuk dumanlar, İngiltere Sağlık ve Güvenlik Yöneticisi tarafından, kauçuğun karıştırılması, öğütülmesi ve karıştırılması ile bitmiş ürün içerisindeki harmanlanmış kauçuğun değişim proseslerinden çıkan duman olarak tanımlanır. Kauçuk dumanlarının bileşimindeki farklılık kauçuk ürünün üretiminde kullanılan hammaddelerin yanı sıra üretim sürecine ve sıcaklıklara bağlıdır. Kauçuk dumanı içeren kimyasal maddeler çeşitli uçucu maddeleri (örn. benzen, toluen, ksilenler, etilbenzen, dimetilbenzenler, diizopropilbenzenler), poliamatik hidrokarbonları ve diğer ajanları içerir[2] Genelde olduğu gibi proses kaynaklı dumanlar söz konusu olduğunda, her bir bileşenin kendine özgü toksisitesi vardır ve bazılarının kendilerine atanmış maruz kalma sınırları vardır. Ayrıca kauçuk dumanlarının bileşimi yıldan yıla değişiklik gösterir. Örneğin, kauçuk dumanlarındaki PAH- ve N-nitrosoamin seviyeleri ile ilgili endişeler, kullanılan ham maddelerdeki değişikliklerin sonucudur, bu bileşiklerin kauçuk dumanlarındaki seviyelerini azaltır.

Madencilik ve taş ocakçılığı sektörünün yanı sıra inşaat sektöründeki birçok faaliyet havaya salınan tozlar üretmektedir. Tozun tam bileşimi, faaliyetlerin türleri; kullanılan malzemeler / ürünler; tamir edilmiş veya yıkılmış, inşa edilen binalarda kullanılan malzemeler veya madencilik veya taş ocakçılığı yapılan cevherin bileşimi gibi bazı faktörlere bağlı olacaktır.. Bu faaliyetler ile oluşan toz genellikle bir miktar solunabilir kristal silika (RCS) içerir. Benzer şekilde, Avrupa’da asbest maruziyeti artık esas olarak binaların onarımı, bakımı veya yıkımı sırasında meydana gelmektedir ve bu nedenle proses kaynaklı bir kirletici olarak kabul edilmektedir.

Organik tozlar proses kaynaklı kirleticiler olarak düşünülebilir, biraz bozulmaya uğrayan organik madde olarak salınırlar, bir dizi canlı mikroorganizmayı (örneğin mantar sporları, bakteriler, virüsler) içerebilen karmaşık bir karışımın salınmasına yol açarlar ve bunların yan ürünleri toksinler, hücre duvarlarının bileşenleri (örneğin endotoksinler ve glukanlar) ve canlı organizma parçaları içerir. Organik tozlara maruziyet hayvanlar, bitkiler ve organik maddelerle çalışan meslek ve sanayi sektörlerinde oluşur[3]. Diğer organik kirleticiler, örneğin hayvanların kesimi sırasında olduğu gibi aerosol olarak salınabilir.

Organik toza bir örnekte kesme, zımparalama ve diğer ahşap işleme süreçlerinden kaynaklı oluşan Ağaç Tozu dur ve çeşitli sağlık riskleri taşır. Buna sert ve yumuşak ağaçların tozu da dahildir ve ayrıca orta yoğunlukta lif levha (MDF) gibi kompozit malzemeler, sunta ve hayvanlar veya kağıt ve kağıt hamuru için kullanılan ağaç yongası da dahildir. Odun tozu astıma neden olabilir ve ayrıca IARC tarafından kanserojen olarak sınıflandırılır[4].

Proses Kaynaklı Oluşan Maddelere Maruz Kalma Durumunda Sağlık Riski

Yukarıdakilerden de anlaşılacağı gibi, çalışanların maruz kalacağı fiziksel, kimyasal ve biyolojik bileşimli çok çeşitli proses kaynaklı kirleticiler vardır. Sonuç olarak, bazı sağlık riskleri de değişecektir. Bununla birlikte, yaygın olarak karşılaşılan ve proses kaynaklı oluşan maddeler malign (akciğer kanseri) ve malign olmayan solunum yolu hastalığı (örn. Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı-KOAH) ile ilişkilendirilir. Canlı mikroorganizmalar ve endotoksin ve glukanlar gibi ajanlardan oluşan organik tozlara maruziyet, genellikle çiftçiler ve mantar işçileri arasında görülen bulaşıcı hastalıkların yanı sıra potansiyel olarak şiddetli bir grip benzeri sendrom olan Organik Toz Toksik Sendromu gibi sendromlarla ilişkilendirilmiştir.

IARC, proses kaynaklı oluşan birçok maddeyi Grup 1 - İnsanlar için kanserojen (örn. dizel motor egzozu, kömür yanması, kurum, kaynak dumanı ve odun tozu) ve Grup 2a - insanlar için muhtemelen kanserojen (örn. bitüm, biyokütle yakıt emisyonları, benzinli motor egzozu) olarak sınıflandırmıştır. Ayrıca, zararlı maddelerin tespit edilmediği ama proses kaynaklı emisyonların önemli bir rol oynaması muhtemel olan çeşitli meslekler ve endüstriler, Grup 1 (örn. kauçuk endüstrisi, boyama) veya Grup 2b (örneğin itfaiyeci, petrol endüstrisi) olarak sınıflandırılır.

İş Sağlığına Etkisi

AB'deki çalışanların büyük bir kısmı potansiyel olarak proses kaynaklı kirleticilere özellikle RCS ve dizel egzoz dumanlarına maruz kalmaktadır. Mesleki Tıp Enstitüsü-IOM tarafından Edinburgh'da yapılan çalışmada, bunlar ve diğer ajanlar (SHEcan projesi)  için mesleki maruziyet sınırlarında önerilen değişiklikler araştırıldı ve bu çalışmaya göre çoğunluğu inşaat sektöründe çalışan AB'deki 5 milyondan fazla çalışanın potansiyel olarak RCS’ye maruz kaldığı tahmin edilmektedir. 2010 yılında AB'de geçmişte akciğer kanserinden RCS' ye maruz kalma ile ilişkilendirilebilen yaklaşık 7.000 ölüm olduğu tahmin edilmektedir[5] [6] . Yaklaşık 4 milyon çalışanın potansiyel olarak arka plan seviyelerinin üzerinde dizel egzoz dumanına maruz kaldığı ve 2010 yılında dizel motor duman parçacıklarına maruz kalmaya bağlı olarak akciğer kanserinden yaklaşık 4000 ölüm olduğu tahmin edilmektedir[7] .Buna ek olarak araştırmada yaklaşık 170.000 çalışanın kauçuk dumanına[8] yaklaşık 1 milyon çalışanın kullanılmış motor yağlarına[9], 3 milyon çalışanın da sert ağaç tozlarına maruz kaldığı tahmin edilmektedir[10] .Bu rakamlardan, AB'deki çok sayıda çalışanın genellikle oldukça yüksek seviyelerde proses kaynaklı kirleticilere maruz kaldığı açıktır ve sonuç olarak bu maddeler, çalışanların işlerinden kaynaklı olduğu düşünülen toplam kronik hastalıkların (malign ve malign olmayan) yüküne önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır.

Mevzuat

Risk yönetimi ve proses kaynaklı maddeye maruz kalmanın kontrolü ağırlıklı olarak REACH yerine AB ve Ulusal Sağlık ve Güvenlik mevzuatına dayanmaktadır. Proses ile üretilen maddeler genellikle REACH kapsamındaki kayıttan muaftır ve sınıflandırma kapsamında Sınıflandırma, Etiketleme ve Paketleme (CLP) Yönetmeliğine tabi değildir. Bununla birlikte, REACH Ek I Bölüm 5.2.4, maruziyet tahmini “dönüşüm ve / veya bozunma ürünleri dikkate alınacaktır” olarak ifade edilmiştir. Metal işleme sıvısından/sıvısıyla yayılmış bir madde ister tescilli maddenin ana bileşeni, ister katkı maddesi ya da ister dönüşümlü ürünü olsun tescil ettiren tarafından kayıtlı madde olarak ele alınmalıdır. Ancak, bu tür konuların REACH kayıt ve yetkilendirme dosyalarında ne ölçüde ele alındığı açık değildir. Ahşap, taş, kum vb. maddeler REACH kapsamında değildir, taş ile çalışmaktan kaynaklanan RCS emisyonu ve ağaç işlerinden kaynaklanan tozlar da kapsamda değildir ve buna maruz kalmanın yaşam döngüsü boyunca kayıt sırasında biraz dikkate alınması gerekecektir.

REACH ve CLP Tüzüklerinin aksine, bunlar genellikle vaka bazında dikkate alınmasına rağmen Kimyasal Ajanlar Direktifi ve Kanserojen ve Mutajen Direktifi proses kaynaklı madde olarak dikkate alır ve bu tür maddelerin tümü kapsanmamaktadır. Böylece Kimyasal Ajanlar Direktifinde [11]kimyasal ajan “herhangi bir kimyasal veya bileşik, tek başına veya karıştırılmış, doğal olarak meydana geldiği gibi veya üretildiği gibi, kullanılmış veya salınmış, atık olarak dahil, herhangi bir iş faaliyetine göre, kasıtlı olarak üretilip üretilmeyen ve pazara sunulup sunulmayan’ olarak tanımlanır. Bu yüzden işverenlerin herhangi bir değerlendirmede üretilen veya proses kaynaklı yayılan maddeleri dikkate alması yükümlülüğü bulunmaktadır.

CMD[12], işverenler için çalışanların kansere neden olan kimyasallara (kansorejen) maruziyetini en aza indirmesini veya ortadan kaldırmasını gerekli kılar ve çalışanlar için tüm riski ortadan kaldırmak için Çerçeve Direktifinde genel gereklilikleri açıklar. CMD, 'proses kaynaklı' kanserojenlerin tanımlanması dahil olmak üzere (CMD Ek I) verilen kimyasal kanserojenlere özgü bazı önlemleri ve çalışanların maruz kalmasına izin verilmeyen üst sınır değerleri belirler (Ek III). 2017-2019 döneminde CMD direktifinde değişiklik yapan üç yönerge yayınlandı. Bu değişiklikler ile direktifin Ek III'üne maddeler eklendi ve daha ksııtlı sınır değerler getirildi. Ayrıca, Ek I’ede değişiklikler yapıldı ve örneğin solunabilir silika tozu gibi genel proses kaynaklı kanserojenler eklendi. Şuan Direktifin Ek 1'inde proses kaynaklı 8 kanserojen listeleniyor;

1.      Auramin imalatı.

2.      Kömür isi, kömür katranı veya kömür zifti içinde bulunan polisiklik aromatik hidrokarbonlara maruz kalmayı içeren işler.

3.      Bakır nikel külçelerinin kavurulması ve elektrolitik arıtılması sırasında üretilen toz, duman ve spreylere maruz kalmayı içeren işler.

4.      İzopropil alkol üretiminde güçlü asit işlemi.

5.      Sert ağaç tozlarına maruz kalmayı içeren işler.

6.      Bir iş prosesinden kaynaklı solunabilir silika tozuna maruz kalmayı içeren işler.

7.      Motor içindeki hareketli parçaları yağlamak ve soğutmak için daha önce içten yanmalı motorlarda kullanılan mineral yağlara deri yoluyla maruz kalmayı içeren işler.

8.      Dizel motor egzoz emisyonlarına maruz kalmayı içeren işler.

Önleme ve Kontrol

Yukarıda belirtildiği gibi, birçok endüstriyel proses sağlığa zararlı olabilecek kirleticiler üretir. Bunlar başlangıç ​​maddesini fiziksel veya kimyasal olarak parçalayan yanma, mekanik aşınma (zımparalama, taşlama, testere ile kesme) veya diğer prosesler ile üretilebilir. Proses kaynaklı kirleticilerin bazen tanımlanması zor olabilir ve risk değerlendirme sürecine yardımcı olmak için güvenlik bilgi formları nadiren mevcuttur. Ayrıca, emisyonların belirsiz ve değişken bileşimi risk değerlendirmesini daha da zorlaştırır.

Genel kontrol hiyerarşisi, prosesle üretilen maddeler için de geçerlidir. Ancak, tüm proses, proses kaynaklı emisyonları üretmeyen diğer proseslerle ikame edilemedikçe ikame bir seçenek olmayabilir. Bununla birlikte, proses kaynaklı maddelerin bileşimi ancak kullanılan malzemelerde ve prosesin kendisinde meydana gelen değişikliklerle değiştirilebilir. Bunun önemli bir örneği yakıt ve motor tasarımındaki değişikliklerin birleşimi nedeniyle dizel motor egzoz emisyonlarında ki değişikliktir,  egzoz dumanlarının bileşimi son yıllarda önemli ölçüde değişmiştir[13][14] Sonuç olarak dumanın tehlikeli doğası azaltılmış, her ne kadar tamamen açık olmasa da bu maruziyet riskini ortadan kaldırmıştır.

Kaynaklar

  1. IARC - International Agency for Research of Cancer, Diesel engine exhaust carcinogenic, Press release N° 213, 12 June 2012. Available at: [1]
  2. IARC (2012) Monograph: Occupational exposures in the rubber-manufacturing industry. Available at: [2]
  3. EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Exposure to biological agents and related health effects in the waste management and wastewater treatment sectors, Available at: [3]
  4. IARC - International Agency for Research of Cancer, Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 62, Wood dust and formaldehyde, 1995. Available at: [4]
  5. Health, socio-economic and environmental aspects of possible amendments to the EU Directive on the protection of workers from the risks related to exposure to carcinogens and mutagens at work: Respirable crystalline silica. Available at: [5]
  6. Cherrie JW, et al. (2017) Prioritising action on occupational carcinogens in Europe: a socioeconomic and health impact assessment. British Journal of Cancer 1-8 doi: 10.1038/bjc2017.161
  7. Health, socio-economic and environmental aspects of possible amendments to the EU Directive on the protection of workers from the risks related to exposure to carcinogens and mutagens at work: Diesel engine exhaust emissions. Available at: [6]
  8. Health, socio-economic and environmental aspects of possible amendments to the EU Directive on the protection of workers from the risks related to exposure to carcinogens and mutagens at work: Rubber process fumes and dust. Available at: [7]
  9. Health, socio-economic and environmental aspects of possible amendments to the EU Directive on the protection of workers from the risks related to exposure to carcinogens and mutagens at work: Mineral oils as used engine oils. Available at: [8]
  10. Health, socio-economic and environmental aspects of possible amendments to the EU Directive on the protection of workers from the risks related to exposure to carcinogens and mutagens at work: Hardwood dust. Available at: [9]
  11. Directive 98/24/EC of 7 April 1998 on the protection of the health and safety of workers from the risks related to chemical agents at work (fourteenth individual Directive within the meaning of Article 16(1) of Directive 89/391/EEC). Available at: [10]
  12. Directive 2004/37/EC of 29 April 2004 on the protection of workers from the risks related to exposure to carcinogens or mutagens at work (sixth individual Directive within the meaning of Article 16(1) Directive 89/391/EEC). Available at: [11]
  13. IARC (2013) Monograph 105: Diesel and Gasoline Engine Exhausts and Some Nitroarenes. Available at: [12]
  14. HEI (2015) Special Report 19: Diesel Emissions and Lung Cancer: An Evaluation of Recent Epidemiological Evidence for Quantitative Risk Assessment. Available at: [13]

Daha fazla okuma için bağlantılar

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Practical tools and guidance on dangerous substances. Available at: [14]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Dangerous Substances e-tool. Available at: [15]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work (2010) E-fact 53: Risk assessment for biological agents. Available at [16]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, E-fact 53: Risk assessment for biological agents, Available at: [17]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Biological agents and work-related diseases: results of a literature review, expert survey and analysis of monitoring systems, Available at: [18]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Exposure to biological agents and related health problems in animal-related occupations, Available at: [19]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Exposure to biological agents and related health problems in arable farming, Available at: [20]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Exposure to biological agents and related health problems for healthcare workers, Available at: [21]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Exposure to biological agents and related health effects in the waste management and wastewater treatment sectors, Available at: [22]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Biological agents and associated work-related diseases in occupations that involve travelling and contact with travellers, Available at: [23]

Contributors

Nazlioglu