Psikososyal Riskler ve İşle İlgili Stres: Risk Değerlendirmesi

From OSHWiki
Jump to: navigation, search

Nadine Mellor, Health & Safety Laboratory, UK

Çeviri: İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (AÇSHB), Ankara/Türkiye

Giriş

Stres, iş ve işle ilgili olmayan birçok faktörden kaynaklanabilir. 2005 yılında Avrupa Birliği'ndeki (AB) her dört çalışandan birinin işle ilgili stresten etkilendiği bildirilmiş ve işyerinde sağlıkla ilgili en fazla bildirilen ikinci sorun haline gelmiştir [1]. Bu makale, stres kaynağını ortadan kaldırmak ve/veya çalışanlar ve kurumsal performans üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için etkili müdahalelerin düzgün bir şekilde uygulanması amacıyla psikososyal risk değerlendirmesinin nasıl yürütüleceğine odaklanacaktır.

İşle ilgili stres riski değerlendirmesinin amacı

Stres genellikle insanlara yapılan talepler ve bu taleplerle başa çıkma yeteneği arasında algılanan dengesizlik olarak tanımlanmaktadır [2]. Yaşanan stres öncelikle psikolojik görülse de aynı zamanda insanların fiziksel sağlığını da etkiler[3]. Stres bir hastalık olmamasına rağmen uzun süre maruz kalınması işyerindeki etkinliği azaltabilir ve baş ağrısından şiddetli depresyona kadar çeşitli sağlık problemlerine neden olabilir [2]. Stres belirtileri, artan devamsızlık, yüksek personel değişimi, disiplin sorunları, şiddet ve psikolojik taciz, üretkenliğin ve dikkatin azalması, hata ve kazalar ile sonuçlanabilir [2]. Hem işyerinin içindeki hem de dışındaki faktörler çalışanların sağlığını etkileyebilir. Çalışma koşulları çalışanların kişisel sağlığını ve iş-yaşam dengesini etkileyebilirken, iş dışındaki mali sorunlar ya da sağlıksız yaşam tarzı gibi konular da çalışanların işteki performansını etkileyebilir [4]. Bu nedenle, işyerinde görülen stres belirtilerinin tümü işle ilgili stres olarak kabul edilemez ve stres, birden fazla nedeni olduğundan karmaşık bir kavram olarak düşünülmektedir[5]. Bununla birlikte, stres konusunda son otuz yılda yapılan bilimsel çalışmalar ve kanıtlar, yüksek iş talepleri  , sıkı son teslim tarihleri, taciz ve destekleyici olmayan yönetim tarzı gibi kötü yönetim özelliklerinin çalışanlarda stres hissini yükselttiğini göstermektedir[6]. Yasal olarak, tüm işverenler  89/391 Çerçeve Yönergesi' nde ve diğer düzenleyici standartlarda vurgulandığı üzere işlerinin her alanında çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumalıdır.

‘Psikososyal tehlikeler’ gürültü, kimyasallar vb. gibi fiziksel tehlikelerin aksine, genellikle işin psikososyal yönleriyle ilgili riskleri içerir [7]. Çalışanların güvenliğini ve sağlığını korumak amacıyla gerekli önlemleri almak için, işverenler uygun ve yeterli bir risk değerlendirmesi (RD) yapmakla yükümlüdür. Bu, çalışma faaliyetlerinden kaynaklanan ve kişisel sağlık sorunlarına neden olan işle ilgili stres riskini değerlendirmeyi ve bu riski kontrol etmek için önlemler almayı içerir. Önlemler; mesleki risklerin önlenmesi, çalışanların eğitimi ve bilgilendirilmesi ve gerekli önlemlerin uygulanması için araçlar sağlanmasını içerir [8]. Risklerin ortadan kaldırılmasının mümkün olmadığı durumlarda riskler azaltılmalıdır[8]. İşle ilgili stres işin yaralanmaya veya zarara neden olabilecek yönlerinin sistematik bir incelemesi olan risk değerlendirmesi yapılarak büyük ölçüde önlenebilir [2].

RD yapılmasını sağlamak işverenin sorumluluğunda olup uygulamada bu işveren, işveren tarafından belirlenen bir çalışan ya da yönetici veya dışarıdan bir değerlendirici tarafından yapılabilir[2].

Psikososyal risk değerlendirmesi adımları

Psikososyal risk değerlendirmesi yaparken dikkate alınması gereken kilit unsurlar vardır. İşyerlerinde stresle mücadelede üst yönetim desteği çok önemlidir. Risk değerlendirmesinin ardından iyileştirme eylemleri için gerekli kaynakları sağlamalı ve bütçe provizyonu yapmalıdırlar [9]. Üst düzey yöneticiler, üretimde verimlilik için çalıştıkları gibi işyerinde sağlık ve güvenlik konusunda da yol gösterici olmalıdır. Üst düzey yöneticiler gibi tüm   hat yöneticileri/bölüm amirleri de destekleyici bir liderlik tarzını benimseyerek takımlarındaki stresi azaltmada rol oynarlar[10].

Risk değerlendirmesi sürecinin bir diğer önemli yönü çalışanlara danışmak ve onları stres kaynakları ile iyileştirici eylemleri belirleme sürecine dahil etmektir. Çalışanların kendi durumlarıyla ilgili öznel değerlendirmeleri de dahil edilmelidir. Öznel değerlendirmelerin kişiden kişiye değişecek olması strese neden olabilecek faktörleri sadece dış koşullara göre değerlendirmek yerine çalışanlara danışmayı kaçınılmaz kılar[3]. Ayrıca çalışanlar kendi işlerini daha iyi bildiklerinden ve bu işte herhangi bir değişikliği uygulayacak kişi olduklarından, en uygun müdahaleleri önermeleri daha olasıdır [2].

İşverenlerin psikososyal riskleri değerlendirmesine yardımcı olacak birçok risk değerlendirme aracı ve metodolojisi vardır. Yöntemin seçimi her zaman kuruluşun büyüklüğüne, iş faaliyetlerinin türüne, işyerinin kendine özgü özelliklerine ve özel risklere bağlıdır[8]. Bir psikososyal risk değerlendirmesi, diğer mesleki risklerle aynı temel ilke ve süreçleri içerir. Yaygın olarak kullanılan aşamalı yaklaşım beş adım içerir:

1. Tehlikelerin ve risk altındaki kişilerin belirlenmesi

2. Risklerin değerlendirilmesi ve önceliklendirilmesi

3. Önleyici faaliyetlere karar verilmesi

4. Önlemlerin alınması

5. İzleme ve inceleme

Adım 1: Tehlikelerin ve risk altındaki kişilerin belirlenmesi

Bu ilk adım, işin nasıl yapıldığını ve nasıl zarar verilebileceğini anlamayı içerir. Tehlikeyi riskten ayırmak önemlidir. Tehlike, zarar verme potansiyeline sahip iş malzemeleri, ekipman, çalışma yöntemleri veya uygulamalar dahil olmak üzere herhangi bir şey olabilir. Stresin psikolojik doğası nedeniyle, psikososyal tehlike veya  risk faktörü  terimi sıklıkla kullanılır. Bir risk, kişinin tehlike sebebiyle zarar görme olasılığı olup, yüksek veya düşük olabilir. Psikososyal tehlikelerin veya faktörlerin strese yol açtığı bilinmektedir. Eğitim sektöründe olduğu gibi sektöre özgü tehlikeler de söz konusu olabilir. Pek çok çalışmada tüm sektör ve farklı büyüklükteki işletmelerde tanımlanmış psikososyal faktörler vardır ve bunlar şunları içerir:

Tablo 1. Psikososyal tehlikeler
İş içeriği Tekdüzelik veya kısa çalışma döngüleri, parçalanmış veya anlamsız çalışma, becerilerin yetersiz kullanımı, yüksek belirsizlik, zor müşterilere, hastalara, öğrencilere vb. maruziyet
İş yükü ve iş temposu Aşırı iş yükü veya çok az iş, makine ilerleme hızı, yüksek düzeyde zaman baskısı, sürekli olarak son teslim tarihlerine tabi olmak
İş programı Vardiyalı çalışma, gece vardiyaları, esnek olmayan çalışma programları, öngörülemeyen saatler, uzun-sosyallikten uzak saatler
Kontrol Karar verme sürecine düşük katılım, iş yükü üzerinde kontrol eksikliği, ilerleme hızı, vardiyalı çalışma vb.
Çevre ve ekipman Yeterli, uygun ve bakımlı ekipman eksikliği; alan eksikliği, zayıf aydınlatma, aşırı gürültü gibi kötü çevresel koşullar
Örgüt kültürü ve işlevi Kötü iletişim, problem çözme ve kişisel gelişim için düşük destek, düşük yönetim desteği; örgütsel hedeflerin tanımı üzerinde anlaşmaya varılamaması
İşyerinde kişilerarası ilişkiler Sosyal veya fiziksel izolasyon, üstlerle zayıf ilişkiler, kişilerarası çatışma, sosyal destek eksikliği, taciz, zorbalık, kötü liderlik tarzı, üçüncü taraf şiddeti
Organizasyondaki rol Rol belirsizliği, rol çatışması ve insanlardan sorumlu olmak
Kariyer gelişimi Kariyer durgunluğu ve belirsizliği, yetersiz veya aşırı yükselme(terfi), düşük ücret, iş güvencesizliği, işin düşük sosyal değeri
Ev-çalışma arayüzü İş ve evdeki çelişkili talepler, evde düşük destek, aile bireylerinin her ikisinin de işgücünde olmasıyla ilgili sorunlar (ikili kariyer)

Kaynak: Cox (1993) ve ESENER (2010)[7]

Devamsızlık, yüksek personel değişim hızı, saldırgan iletişim, kazalar, psikososyal sorunlar, sağlık sorunları ve çalışanlardan gelen şikayetler dahil olmak üzere en çok kimin veya hangi çalışan grubunun risk altında olduğunu belirlemeye yardımcı olabilecek faktörler de vardır. Engelli çalışanlar, göçmen çalışanlar, genç ve yaşlı çalışanlar gibi yüksek risk altında olabilecek çalışan gruplarına özellikle dikkat edilmelidir. Kuruluşta hastalık nedeniyle gelmeme, personel görüş anketleri, personel değişim hızı, iş sağlığı referansları ve işe dönüş verileri gibi mevcut veriler, 'sıcak noktaların' veya sorunlu alanların tespit edilmesine yardımcı olabilir.

Adım 2: Risklerin değerlendirilmesi ve önceliklendirilmesi

Bu adım kimin zarar görebileceğine karar vermekle ilgilidir ve 1. adımda bahsedilen mevcut veriler riskleri değerlendirmek ve harekete geçmek için yeterli sayılmazsa ek veri toplamak gerekebilir. Bu, geçerli anketler (özellikle riskler büyük bir kuruluşun tüm çalışanlarını ilgilendiriyorsa) veya görüşmeler (küçük kuruluşlar veya büyük bir kuruluştaki bir hizmet) aracılığıyla yapılabilir. Tehlikelerden kaynaklanan riskleri değerlendirirken yapılacaklar ise şu şekildedir:

  • Bir tehlikenin zarara neden olma olasılığı belirlenir (yüksek iş yükü bildiren kişi sayısı, işi yapmak için eksik eğitim sayısı vb.)
  • Zararın ne kadar ciddi sonuçlanacağı belirlenir (yüksek iş yükü ve hastalık nedeniyle işe gelmeme durumu veya sağlık şikayetleri arasındaki bağlantı)
  • Çalışanların ne sıklıkla riske maruz kaldıkları belirlenir
  • Riskler önem sırasına göre listelenir
  • Bu liste kullanılarak bir eylem planı hazırlanır.

Adım 3: Önleyici faaliyetlere karar verilmesi

Risk değerlendirmesi, başarılı risk yönetiminin ilk adımıdır. Risk değerlendirmesini tamamladıktan sonra, çalışanları /çalışan temsilcilerini sürece dahil ederek öncelik sırasına göre önleyici tedbirlerin alınması gerekir. Çalışanlar iş hakkındaki bilgi, deneyim ve fikirlerini sunabileceklerdir. İşin nasıl yapıldığını tam olarak anlayacaklar ve yöneticilerinden farklı bir bakış açısıyla bakacaklardır  [11]. Hangi eylemlerin yapılacağına karar vermek için kuruluşlar, örnek bir çalışan grubu oluşturabilir veya toplantılar sırasında hat yöneticileri/bölüm amirlerinin katkılarını isteyebilirler. Stresi önlemenin anahtarı işin organizasyonu ve yönetiminde yatmakta olup, şu ilgili konuları içerir[2], Psikososyal riskleri ve işle ilgili stresi önleme ve yönetme müdahaleleri , İşyerinde sosyal destek , İş tasarımı .

  • Çalışanlara işyerinde destek verilmesi,
  • İş tasarımının yapılması,
  • Çalışanların görevlerini yerine getirmeleri için yeterli zaman tanınması,
  • İş tanımlarının açık olması,
  • Çalışanların ödüllendirilmesi,
  • Çalışanların şikayette bulunmalarını ve ciddiye alınmalarını sağlamak,
  • Çalışanlara görevleri üzerinde kontrol vermek,
  • Fiziksel risk ve maruziyetleri en aza indirme,
  • Çalışanların kendilerini etkileyen kararlara katılmalarına izin verilmesi,
  • İş yüklerini her çalışanın yetenekleri ve kaynaklarıyla eşleştirme,
  • Uyarıcı olacak görevleri tasarlama,
  • İş rollerini ve sorumluluklarını net bir şekilde tanımlamak,
  • Sosyal etkileşim için fırsatlar sağlamak,
  • İş güvenliği ve kariyer gelişimi konularında belirsizlikten kaçınmak.

Buna ek olarak, hat yöneticileri/bölüm amirleri, işverenlerin fikir ve isteklerini kendi yönetimsel eylemlerine uygun şekilde dahil etmelidir. Stres yönetimi ile ilgili olarak, kendi yönetim tarzlarının ekipleri içinde stresi nasıl artırabileceğini veya azaltabileceğini anlamalarını sağlamak için yönetimsel yeterlilikler geliştirmeleri gerekir[10].

Adım 4: Önlemlerin alınması

Stres semptomlarını tedavi eden reaktif ve özel önlemler yerine (danışmanlık hizmetleri gibi) önleyici ve koruyucu önlemler (iş yükünü ve iş takvimini yeniden tanımlama gibi) tercih edilmelidir. Etkili bir uygulama ise kimin ne yaptığı, bir görevin ne zaman tamamlanacağı ve gerekli araçları belirten bir planın geliştirilmesiyle gerçekleşir[2].

İşyerinde çalışan herkesin risk değerlendirmesinin bulguları ve sorunları çözmek için alınan önlemler hakkında bilgilendirilmesini, bulguların tüm çalışanlara iletilmesi gerekmektedir[11].

Adım 5: İzleme ve inceleme

Stresi önlemek veya azaltmak için alınan önlemlerin etkinliği izlenmelidir. En iyi sonuca nasıl ulaşılacağının belirlenmesi için alınan tüm önlemlerin etkisini ölçmek ve önemli bir değişiklik gerçekleştiğinde bu sonuçların strese karşı uygulamaya geçirilmesi gerekir. Çünkü önleyici tedbirler yetersiz kaldığında yeni tehlikeler ortaya çıkabilir ve çalışma organizasyonu ile yönetim yapısının yeniden değerlendirilmesi gerekebilir[2].

Bir psikososyal risk değerlendirmesi fiziksel veya kimyasal risk değerlendirme biçimlerinden farklı olabilir. Psikososyal tehlikeler doğası gereği öznel ve anlık değişebilir olduğundan, risk değerlendirmesi bulgularının hala geçerli olduğunu teyit etmek için periyodik olarak gözden geçirme yapılmalıdır.

Buna ek olarak, hat yöneticileri/bölüm amirleri, ekiplerindeki stresi günlük bazda izleme konusunda önemli bir role sahiptir. Çalışanlarındaki stres belirtilerini erkenden gözlemleyerek karşılaştıkları zorlukları ve sorunlu hale gelmeden nasıl başa çıkılacağını ilgili kişiyle tartışarak hızlı bir şekilde hareket edebilirler [10].

Değerlendirmenin Dokümantasyonu

Psikososyal riskler için yapılan risk değerlendirmesi, diğer risk değerlendirmeleri gibi kaydedilmelidir. Tutulan kayıtlar ilgili kişilere bilgileri aktarmak (çalışanlar, çalışan temsilcileri, yöneticiler), alınan önlemlerin yeterliliğini değerlendirmek, üst yöneticiler için kanıt bulundurmak, gerekli önlemlerin verilip verilmediğini değerlendirmek; denetim makamları için kanıt üretmek; ve şartlar değişirse önlemleri gözden geçirebilmek için kullanılabilir [2].

Sonuç

Stres, birden fazla nedeni olan çok yönlü bir olgudur ve tanımlanması ile yönetilmesi sistematik bir yaklaşım gerektirir. Aynı zamanda önlenebilecek veya etkileri azaltılabilecek bir konu olduğundan çalışanların sağlığına zarar vermeyecektir. Eğer çalışanlar sürekli bir baskı altında hissetmezler ve bu sayede verimli şekilde çalışırlarsa, işverenler performans iyileştirmelerinde kazanç elde edeceklerdir. Stresin etkin bir şekilde yönetilmesinde işverenler için geniş rehberlik ve stres riskini değerlendirme araçları mevcuttur.

Kaynaklar

  1. EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work. Mori opinion poll, 2005, Retrieved 25 January 2013, from: [1]
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9 EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work. Work-related stress and risk assessment. A European campaign on risk assessment. Retrieved 14 June 2013, from: [2]
  3. 3.0 3.1 EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work (No date). Stress - definition and symptoms. Retrieved 03 December 2012, from: [3]
  4. NIOSH - National Institute for Occupational Safety and Health, WorkLife Initiative program, 2005. Available at: [4]
  5. ETUC - European Trade Union Confederation, Framework agreement on work-related stress, 2004. Available at: [5]
  6. Cox, T., Griffiths, A. & Rial-Gonzalez, E., Work-related stress, 2000. Luxembourg, Office for official Publications of the European Communities. Available at: [6]
  7. 7.0 7.1 EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, ESENER Report. Retrieved 25 January 2013, from: [7]
  8. 8.0 8.1 8.2 EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work (No date). Risk assessment. Retrieved 25 January 2013, from: [8]
  9. HSE - Health and Safety Executive (no date). Work related stress - together we can tackle it. Retrieved 25 January 2013, from: [9]
  10. 10.0 10.1 10.2 HSE - Health and Safety Executive (no date). (Stress) Management Competency Indicator Tool. Available at: [10]
  11. 11.0 11.1 Healthy working lives, 2012. Risk Assessment. Retrieved 25 January 2013, from: [11]

Önerilen Yayınlar

WHO - World Health Organization, WHO Healthy Workplace, Framework and Model: Background and Supporting Literature and Practices, Healthy workplaces: a model for action: for employers, workers, policymakers and practitioners, Geneva, 2010. [12]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Publications and examples of good practice from across the EU. Available at: [13]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Information about the RA campaign. Available at: [14]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Risk Assessment Web section including RA tools and checklists. Available at: [15]

EU-OSHA - European Agency for Safety and Health at Work, Information on work-related stress specifically for SMEs. Available at: [16]


Contributors

aydemir